สรรพคุณยาเภสัช

รู้จัก สรรพคุณยานั้น ท่านกล่าวถึงสรรพคุณของตัวยา แต่ก่อนที่จะรู้สรรพคุณของตัวยาจำเป็นต้องเรียนสิ่งสำคัญอย่างหนึ่งก่อน คือรสของยา เมื่อรู้จักรสแล้ว รสนั้นจะแสดงถึงสรรพคุณได้ทันที ในเรื่องรสนี้ ท่านกล่าวเอารสของตัวยาทั้งหมด มาแบ่งเป็น ๓ อย่าง ขึ้นตั้งเป็นประธานก่อน คือ ๑ ยารสเย็น ๒ ยารสร้อน ๓ ยารสสุขุม จะได้กล่าวไว้พอเป็นสังเขปดังนี้ คือ

สรรพคุณยารสเย็น

๑. ลักษณะยารสเย็น ตัวอย่าง ได้แก่เกษรดอกไม้ (ที่ไม่ร้อน) ใบไม้รากไม้ (ที่ไม่ร้อน) และสัตตะเนาวะเขี้ยวเป็นต้น เมื่อปรุงสำเร็จแล้วเป็นยารสเย็นสำหรับแก้ทางเตโชธาตุ

รากกระชับ รสเย็น ระงับความร้อน ขับปัสสาวะ ขับเหงื่อ

ใบเงินใบทอง ใบนากรสเย็น แก้ไข้ แก้ตัวร้อน ล้อมตับ ดับพิษ

จักร์นารายน์ รสเย็น เป็นเลือก แก้ฝี แก้ปวด แก้ฟกบวม แก้พิษอักเสบทุกชนิด แก้ปวดหัวลำลอก แก้พิษตะขาบ แมลงป่อง

ใบจามจุรี หรือก้ามปู รสเย็น ดับพิษ

ช้อยนางรำ รสเย็น แก้ฝีภายใน แก้ฝีภายในท้อง

ต้นฝอยทองรสเย็น แก้ร้อนใน ระหายน้ำ

รากพริกป่า รสเย็น ดับพิษไข้ แก้ร้อนภายใน แก้ลมกองละเอียด

รากมะแฟงรสเย็น ถอนพิษไข้ ถอนพิษสำแดง

รากมะเฟืองรสเย็น ระงับพิษร้อน ถอนพิษไข้ ถอนพิษผิดสำแดง

มะหาสดำ รสเย็น แก้กาฬ แก้พิษในกระดูก

เนื้อไม้มหาละลาย รสเย็น ดับพิษร้อน แก้กาฬ แก้ไข้ทุกชนิด แก้ฝี แก้พิษอักเสบช้ำบวม

เถาตำลึง รสเย็น แก้โรคตา ถอนพิษ

ใบตำลึง รสเย็น ดับพิษร้อน ถอนพิษทั้งปวง

รากตำลึง รสเย็น แก้ดวงตาขึ้นฝ้า ดับพิษทั้งปวง

เถาหนามไก่ให้รสเย็น ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้ทุกชนิด แก้อาการชัก และคลั่งเพ้อ (ไข้จับสั่นขึ้นสมอง) กระทุ้งพิษ ขับพิษไข้หัวให้ซ่านออกมา

เถาโพกพาย รสเย็น ดับพิษไข้ แก้กระษัยไตพิการ ขับปัสสาวะ แก้บวมตามตัว

รากมะลิวัลย์ รสเย็นจืด ถอนยาเบื่อเมา และถอนพิษไข้ทั้งปวง

เถารางจืด รสเย็น ถอนพิษ ถอนพิษของเบื่อเมาต่างๆ

รมสามสิบ รสเย็นหวานชุ่ม บำรุงครรภ์รักษา บำรุงตับปอด ให้เกิดกำลัง

ดอกสาระภี รสหอมเย็น บำรุงหัวใจชุ่มชื่น ชูกำลัง

เนื้อหุ้มเม็ดสำรอง รสเย็น แก้ร้อนใน ทำให้ใจคอชุ่มชื่น แก้กระหายน้ำ

ใบหมากผู้ ใบหมากเมีย รสเย็น แก้ปากเหม็น แก้รำมะนาดกินฟัน ล้อมตับดับพิษ

หมากดิบน้ำค้างรสเย็น ดับพิษตานทราง แก้ร้อนในระหายน้ำ

ใบพิมเสน รสเย็น ถอนพิษร้อน แก้ไข้ทุกชนิด ทำให้ความร้อนในร่างกายลดลง

รากลำเจียก รสเย็นหวานเล็กน้อย แก้พิษไข้ แก้พิษเสมหะและโลหิต ขับปัสสาวะ

รากคัดเค้ารสเย็นฝาด แก้รัตตะปิตตะโรค ขับและแก้ไข้เพื่อโลหิต

รากชะลูดแดงรสเย็น แก้อภิญญาณโรค แก้รัตตะปิตตะโรค

รากฝักข้าวรสเย็น เบื่อเล็กน้อย ถอนพิษทั้งปวง

ใบฝักข้าว รสเย็น ถอนพิษดับทั้งปวง

เมล็ดฝักข้าว รสเย็น บำรุงปอด

รากสลอดน้ำ รสเย็นชืด แก้ไข้เหนือ แก้ไข้พิษ แก้ลมสันดาน

รากอัญชันดอกขาว รสเย็นชืด บำรุงแก้วตา ขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะพิการ แก้ปวดฟัน

สรรพคุณยารสร้อน

๒. ลักษณะยารสร้อน ตัวอย่างได้แก่ เบญจกูล ตรีกฎุกหัศคุณ เง่าขิง เง่าข่า เป็นต้น เมื่อปรุงสำเร็จแล้วเป็นยาร้อนสำหรับแก้ทรางวาโย

กระเพราแดงรสเผ็ดร้อน ตั้งธาตุแก้ปวดท้อง ท้องขึ้น แก้ลมตานทราง ขับผายลมทำให้เรอ แก้จุกเสียดแทงในท้อง

ใบกระเพราป่ารสเผ็ดร้อน บำรุงธาตุ ขับโลหิตให้เดินทั่วสรรพางค์กาย แก้อาเจียน แก้เสมหะ และลมพิษ

ใบกระวาน รสร้อน ขับผายลม แก้ไข้เชื่อมซึม ขับเสมหะ

ลูกกระวาน รสร้อน ขับเสมหะ โลหิต ลม

เปลือกกุ่มบก รสร้อน ขับลม แก้นิ่ว แก้ปวดท้องลงท้อง คุมธาตุ ขับผายลม แก้บวม บำรุงไฟธาตุ กระตุ้นลำไส้ให้ทำงาน บำรุงหัวใจ แก้โรคผิวหนัง

ข่าต้น รสเผ็ดปร่า ขับเลือด ขับน้ำเหลือง ขับลมในลำไส้

คัดลิ้นรสร้อนจัด แก้เส้นเอ็นพิการ บำรุงเส้นเอ็น

รากหงอนไก่ดอกกลมรสเผ็ดร้อน แก้ไข้เพื่อลม (ไข้ฤดูฝน) แก้ไข้พิษ แก้โลหิต และลม แก้ลมอัมพฤกษ์ บำรุงธาตุ แก้หืดและเสมหะ

ตรีกฏุกรสเผ็ดร้อน แก้ลม แก้ดี แก้เสมหะในกองสมุฏฐาน ตามธาตุฤดู อายุสมุฏฐาน

คนทีสอทะเล รสเผ็ดร้อน แก้ตัวพยาธิ์ แก้ฟกบวม แก้เสมหะและลม แก้ริดสีดวงในลำคอ

เถาจิงจ้อขาวหรือจิงจ้อหลวงรสร้อน แก้บวม แก้พรรดึก กระตุ้นเตือนลำไส้ช่วยย่อยอาหาร แก้เสมหะและโลหิตกำเดา

เชือกเขาไฟเนื้อไม้รสร้อน ระบาย แก้ระส่ำระสาย แก้จุกเสียด แก้เสมหะและลม (ยางเป็นอันตรายแก่ร่างกายทุกส่วน)

ใบดีปลี รสเผ็ดร้อน แก้เส้นสุมนา

เถาดีปลี รสเผ็ดร้อนจัด แก้ปวดฟัน ปวดท้อง จุกเสียด แก้เสมหะพิการ

ดอกดีปลี รสเผ็ดร้อนขม แก้ปัถวีธาตุ ๒๐ พิการ แก้หืดไอ แก้ลมวิงเวียน แก้ริดสีดวงทวาร แก้คุดทะราด

ใบพลูทองหลางรสเผ็ด แก้แผลสด แก้เด็กท้องขึ้นอืด ขับผายลม

เถาพริกไทยรสเผ็ดร้อน แก้อติสาร (ท้องร่วงอย่างแรง) แก้เสมหะในทรวงอก

ใบพริกไทยรสร้อน แก้ลม ๖ จำพวก ตั้งจตุธาตุให้มั่น

เมล็ดพริกไทยรสร้อน แก้ลมอัณฑพฤกษ์และมุตฆาต ดับเสมหะฟุ้งซ่านให้งวดลง บำรุงธาตุให้เป็นปกติ แก้สรรพลมทั้งปวงอันเกิดในทรวง

ดอกพริกไทยรสร้อน แก้จักษุแดงดังโลหิต

สรรพคุณยาสุขุม

๓. ลักษณะยารสสุขุม ตัวอย่าง ได้แก่โกฐ เทียน กฤษณา กระลำพักอบเชย ชะลูด จันทน์เทศ และเครื่องเทศที่ไม่ร้อน เมื่อปรุงสำเร็จแล้วเป็นยาสุขุม เช่นยาหอมสำหรับแก้ทางโลหิต

กระลำพัก รสขมหวานเย็นมัน แก้ลมอังคมังคานุสารี แก้สตรีสมุฏฐาน แก้โลหิต

ขอนดอก รสเผ็ดจืด แก้เสมหะ แก้เหงื่อ แก้ไข้ร้อนเพื่อตรีโทษ บำรุงครรภ์รักษา บำรุงตับปอด หัวใจ

ขี้เหล็กทั้ง ๒ รสขมหวาน แก้โลหิต แก้กำเดา แก้เสมหะเจริญไฟธาตุ

รากกรุงเขมากลิ่นหอมรสสุขุม แก้ไข้ แก้ดีรั่ว ดีล้น ดีซ่าน บำรุงอวัยวะให้แข็งแรง แก้ลมโลหิตกำเดา แก้โรคตา

รากชะลูดขาว กลิ่นหอมรสสุขุม บำรุงกำลัง แก้ใจสั่นหงุดหงิด แก้เสมหะและพิษไข้

แก่นตะเคียนทอง รสขมหวาน แก้คุดทะราด แก้เสมหะ แก้โลหิตกำเดา แก้ไข้สำประชวน

ดอกบุนนากกลิ่นหอมสุขุม บำรุงโลหิต แก้สาบสางในร่างกาย บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น

แก่นประดู่เสน รสขมหวาน แก้คุดทะราด เสมหะโลหิตกำเดา แก้ไข้

ดอกมะลิหอมเย็นรสสุขุม บำรุงจิตใจให้ชุ่มชื่น แก้โรคตา แก้ไข้ทั้งปวง แก้ตัวร้อน แก้หวัดคัดจมูก

เปลือกต้นกะแจะรสขมสุขุม บำรุงจิตให้ชุ่มชื่นแจ่มใส แก้ไข้

ดอกการะเกดกลิ่นหอมรสสุขุม แก้เจ็บอก แก้เสมหะ บำรุงธาตุ บำรุงหัวใจ

กฤษณารสขมหอมสุขุม คุมธาตุ บำรุงโลหิตในหัวใจ (อาการหน้าเขียว) บำรุงตับปอดให้เป็นปกติ แก้ลมหน้ามืดวิงเวียน แก้ลมทราง บำรุงหัวใจ

เนื้อไม้จันทน์ขาว รสขมหวาน บำรุงประสาท บำรุงเนื้อหนังให้สดชื่น แก้ไข้ แก้ปอดตับดีพิการแก้ร้อนในระหายน้ำ แก้เหงื่อตกหนัก ขับพยาธิ์

เนื้อไม้จันทน์ชะมดหรือจันชะมด รสสุขุม บำรุงหัวใจ แก้ลมวิงเวียน คลื่นเหียนอาเจียนชูกำลัง

เนื้อเมล็ดในจันทร์เทศรสหอมฝาดหวานสุขุม แก้ระหายน้ำบำรุงกำลัง แก้ลมจุกเสียด กำเดา แก้ท้องร่วง แก้ปวดรัดมดลูก ขับลมในลำไส้ บำรุงโลหิต แก้บิด แก้ธาตุพิการ

รากจุกโรหินี รสสุขุม แก้ไข้เพื่อโลหิต แก้ลมปลายไข้

ใบสันพร้าหอมรสสุขุม แก้ไข้ ชูกำลัง

รากแฝกหอมรสหอมเย็นสุขุม ทำดวงจิตให้ชุ่มชื่น ขับลมในลำไส้หาวเรอ ทำให้เย็น

หัวกระชายรสสุขุม แก้ปวดมวนในท้อง บำรุงกำลัง ขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะพิการ แก้บิดมูกเลือด

รากระหุ่งทั้ง ๒ รสสุขุม แก้พิษร้อน แก้พิษไข้ แก้พิษเชื่อมซึม แก้ฟกบวม แก้ปวดฝี

สรรพคุณยารสฝาด

เปลือกกระถินไซ่ง่อนรสฝาด คุมและสนาม แก้บิด แก้ท้องร่วง แก้ธาตุพิการ

เม็ดกระบูนดำและขาวรสฝาด แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน แก้บิด แก้ลมแดง แก้ไข้อติสาร ชำระล้างบาดแผล

กัลปังหารสฝาด สมานบาดแผลอ่อนๆ แก้เนื้อฉีกขาด แก้บาดแผลเรื้อรัง

รากกรดรสฝาด สมานลำไส้ แก้บิด แก้ลงท้อง ท้องร่วง แก้ปวดท้อง จุกเสียด

โกฐพุงปลารสฝาด แก้อุจจาระธาตุลงอติสาร ลงแดง แก้บิดมูกเลือด

โกฐน้ำเต้ารสฝาดมัน ถ่ายท้องเสีย แก้โรคตา แก้ริดสีดวงทวารหนัก ขับลมให้ลงสู่คูถทวาร ทำให้ปัสสาวะ อุจจาระเดินสะดวก (ถ่ายเองปิดเอง)

เปลือกขี้อ้ายรสฝาด กล่อมอาจม แก้อุจจาระเป็นฟอง แก้ท้องร่วง แก้บิดเรื้อรัง แก้ปวดเบ่ง คุมจัด ชะล้างบาดแผล

แคฝอยรสฝาดเฝื่อนหวาน แก้ลงท้อง แก้บวม แก้ตกโลหิต แก้พยาธิ์ แก้ฝีเปื่อยพัง

ครั่งรสฝาด แก้ไอ แก้ข้อหักซ้น แก้ท้องร่วง แก้บิด บำรุงโลหิต ห้ามเสมหะคุมอาจม

เปลือกคางรสฝาดเฝื่อน แก้ลงท้อง แก้ตกโลหิต แก้บวม แก้ฝี แก้พยาธิ์ เปื่อยเน่า แก้ลำไส้พิการ เป็นยาอายุวัฒนะ บำรุงเนื้อหนัง เส้นเอ็นให้สมบูรณ์ แผลเน่าในโรคเรื้อนเรื้อรัง

ใบงิ้วรสฝาด ดับพิษฝี แก้อักเสบ แก้หัวลำมะลอก แก้หัวดาวหัวเดือน แก้ต่อมน้ำลายอักเสบ แก้ฟกช้ำบวม

ใบจากรสฝาด แก้ลมจร (ป่วง) แก้เสมหะ ดับพิษทั้งปวง

เปลือกเฉียงพร้านางแอรสฝาดเย็นหวานเล็กน้อย แก้ไข้ ระงับความร้อน แก้พิษร้อนภายใน กล่อมเสมหะ และโลหิต

ผลตะโกนารสฝาดเฝื่อนขมเล็กน้อย แก้ท้องร่วง ท้องเสีย แก้ตกโลหิต แก้บวม แก้พยาธิ์ แก้เน่าเปื่อย

เนื้อไม้ตะขบไทยรสฝาด แก้ท้องร่วง แก้บิดมูกเลือด

เปลือกตะแบกรสฝาด แก้บิดมูกเลือด หรือลงแดง

ใบต้นตาเสือรสฝาด แก้บวม

ผลต้นตาเสือรสฝาด แก้ปวดข้อ

เปลือกต้นตาเสือรสฝาด กล่อมเสมหะและโลหิต

กาบหรือก้านใบสดของตาลโตนดรสฝาด แก้ท้องร่วง ท้องเสีย แก้โลหิต แก้ปากเปื่อย

รากต้นตับเต่าน้อยรสฝาดเอียน ดับพิษไข้ทั้งปวง แก้ตัวร้อน ดับพิษตานทราง แก้วัณโรค

เนื้อไม้และรากต้นตับเต่าใหญ่รสฝาดเอียน ดับพิษไข้ตัวร้อน ดับพิษตานทราง แก้พิษวัณโรค

เปลือกลูกทุเรียนรสฝาด สมานคุมธาตุ

เทียนต้นหรือเทียนย้อมมือรสฝาด แก้โรคเล็บถอด แก้บิดมูกเลือด

ทับทิมทั้ง ๕ รสฝาด แก้ท้องร่วง แก้บิดมูกเลือด

เนื้อไม้เนระพูสีรสฝาดเย็น แก้ไข้กาฬ แก้ไข้ทั้งปวง แก้ไข้เหนือ ไข้สันนิบาต ดับพิษไข้ แก้บิดมูกเลือด แก้ท้องเสีย

เปลือกนนทรีรสฝาด ขับโลหิต กล่อมเสมหะ และโลหิต ขับลมผาย แก้ท้องร่วง

ลูกเบญกานีรสฝาดจัด คุมสมาน แก้ท้องร่วง แก้บิดปวดเบ่ง แก้อาเจียน แก้ปวดมดลูก

เนื้อไม้ประดู่ลายรสฝาดเล็กน้อย บำรุงโลหิต คุมธาตุ กล่อมโลหิต ระงับเสมหะ แก้เสมหะเฟื่อง

รากประดู่ลายรสฝาดเล็กน้อย แก้พิษไข้เชื่อมซึม

เปลือกประดู่ลายรสฝาด แก้ปากเปื่อย ปากแตกระแหง

ยางประดู่ลายรสฝาด แก้ปากเปื่อย

เปลือกปรูรสฝาด แก้หืดไอ แก้ลงท้อง ให้ปิดธาตุ

เปลือกต้นโปรง รสฝาดเฝื่อนเล็กน้อย คุมอาจม สมานเสมหะ และโลหิต แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน แก้บิดมูกเลือด ชะล้างบาดแผล ห้ามโลหิต

ฝรั่งทั้ง ๕ รสฝาดเย็น ถอนพิษบาดแผล แก้ท้องร่วง แก้บิดมูกเลือด และปวดเบ่ง

ฝรั่ง มี ๓ ชนิดคือ ๑ ลูกกลมไส้แดง เรียกว่า ฝรั่งขี้นก ๒ หัวขั้วลูกจุกคล้ายมะกรูดเรียกว่าฝรั่งไม้จีน ๓ ผลกลมไม่มีจุก เรียกว่าฝรั่งมะลิอ่อง

เปลือกฝิ่นตันรสฝาด คุมธาตุ แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน แก้ลงแดง แก้ปวดเบ่ง แก้ปวดเมื่อยตามร่างกายทุกส่วน

เปลือกตัวเพการสฝาดเย็นขมเล็กน้อย สมานแผล ทำน้ำเหลืองให้เป็นปกติ แก้เสมหะจุกคอ ขับเลือดเน่าในเรือนไฟ ดับพิษโลหิต ทำให้ผิวหนังชา แก้บิด แก้อาเจียน ขับลมในลำไส้ บำรุงโลหิต แก้จุกเสียด

รากเพการสฝาดเย็นขมเล็กน้อย บำรุงธาตุ ทำให้เกิดน้ำย่อยอาหาร แก้ไข้สันนิบาต แก้ท้องร่วง แก้อักเสบบวม

เมล็ดเพกาแก่ ระบาย

เปลือกต้นพุทรารสฝาด แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน

พุทราทั้ง ๕ รสฝาดเฝื่อน แก้บวม แก้พยาธิ์ แก้ฝีทั้งปวง แก้ลงท้อง แก้ตกโลหิต

เปลือกต้นมะกอกรสฝาดเปรี้ยวเย็น ดับพิษกาฬ แก้ร้อนใน แก้ลงท้อง แก้ปวดมวนแก้สะอึก

ใบมะกอกรสฝาดเปรี้ยว แก้ปวดหู เนื่องจากเป็นฝี

เปลือกต้นมะการสฝาด สมานลำไส้

เปลือกต้นมะขามเทศรสฝาด ชะล้างบาดแผล แก้ท้องร่วง

เมล็ดมะขามกะเทาะเรียกว่ามะขามขบรสฝาด แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน

รากฝักมะขามรสฝาด แก้ท้องร่วง

เปลือกต้นมะขามรสฝาด ชะล้างบาดแผลเรื้อรังทุกชนิด

เปลือกต้นมะเดื่อชุมพรรสฝาด แก้ท้องร่วง ชะล้างบาดแผล

เปลือกต้นมะเดื่อดงรสฝาด กล่อมอุจจาระ แก้ท้องเสีย

เมล็ดในมะม่วง แก้ท้องร่วง สมานลำไส้

เปลือกลูกแมงคุดรสฝาด สมานบาดแผล แก้บิด แก้ลงท้อง

เปลือกหว้ารสฝาดจัด แก้บิด แก้ท้องร่วง ชำระล้างบาดแผล แก้ปากเปื่อยคอเปื่อยเป็นเม็ด แก้น้ำลายเหนียว

ใบหว้ารสฝาด แก้บิดมูกเลือก แก้พิษตานทราง

ผลหว้ารสฝาดหวาน สมานคุมธาตุ แก้ท้องร่วง

เมล็ดรสฝาดมัน บำรุงไขข้อ แก้ปัสสาวะมากเกินต้องการ แก้ท้องร่วง แก้บิด ถอนพิษแสลงใจ

ใบสมอพิเภกรสฝาด สมานบาดแผล

ลูกสมอพิเภกผลแก่รสฝาด แก้โรคตา บำรุงธาตุ แก้ริดสีดวง แก้บิด

เปลือกต้นน้อยหน่ารสฝาด สมานลำไส้ แก้ท้องร่วง

ลูกดิบของน้อยโหน่งรสฝาดเมา แก้ท้องร่วง แก้บิด ขับกิมิชาติ

เปลือกต้นสำโรงรสฝาดเล็กน้อย กล่อมเสมหะอาจม แก้บิด

รากหมากผู้ หมากเสียรสฝาดเล็กน้อย แก้ปากเปื่อย ถูกพิษเนื่องจากสารปรอทกินฟัน ชะล้างบาดแผลเรื้อรัง แก้บิดเรื้อรัง

ลูกกรวยรสฝาด แก้บิดปวดเบ่ง แก้เสมหะเป็นพิษ แก้ลงท้อง

เปลือกกรวยรสฝาด กล่อมเสมหะและอาจม แก้อุจจาระเป็นฟองคุมธาตุ

ใบชารสฝาดชุ่ม แก้ท้องร่วง แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น ชะล้างบาดแผลกามโรค

เนื้อไม้กระทกรกรสฝาดเฝื่อนเล็กน้อย ถอนพิษเบื่อเมาทั้งปวง คุมธาตุ แก้บาดแผล

เถาคุยรสฝาด แก้ประดงเข้าข้อ แก้ลมขัดในกระดูก แก้มือเท้าอ่อนเพลีย

รากหนามหันรสฝาด กล่อมโลหิต แก้ไข้ทับระดู ๆ ทับไข้

ก้อนสีเสียดไทยรสฝาดจัด สมานและคุมธาตุ แก้ท้องร่วง แก้บิด แก้ลงแดง แก้อติสาร แก้บาดแผล ล้างบาดแผลที่ถูกไฟ และโรคผิวหนัง

สรรพคุณยารสหวาน

แก่นขนุนหรือกรักรสหวานขมฝาด บำรุงกำลังและโลหิต ทำให้เลือดเย็น สมาน

โกฐเชียงกลิ่นหอมรสหวานขม แก้ไข้ แก้สะอึก แก้ไอ แก้เสียดแทงสองรางข้าง

เทียนข้าวเปลือกกลิ่นหอมรสหวานเผ็ด บำรุงกำลัง ขับลมผาย แก้ศูนย์กลาง ท้องพิการ แก้ชีพจรอ่อนหรือพิการ แก้นอนสะดุ้ง (โทษน้ำดี)

เปลือกไข่เน่ารสหวานชุ่ม แก้พิษตานทราง แก้อุจจาระเป็นฟองเหม็นเปรี้ยว แก้ท้องเสีย แก้ตานตานขโมย ขับไส้เดือน

รากเข็มขาวรสหวาน แก้โรคตา เจริญอาหาร

แคแตรดอกรสหวานเย็น ขับเสมหะและโลหิต ขับผายลม

ดอกคำไทยรสหวาน บำรุงหนองและเลือดให้สมบูรณ์ แก้แสบร้อนคันตามผิวหนัง แก้พิษ บำรุงโลหิต แก้โลหิตจาง แก้บิด แก้ไตพิการ

ดอกคำฝอยรสหวาน บำรุงโลหิตและน้ำเหลืองให้เป็นปกติ แก้แสบร้อนตามผิวหนัง บำรุงหัวใจ บำรุงประสาท ขับระดู

ดอกคางรสหวาน บำรุงธาตุ แก้ปวดบาดแผล แก้พิษงู แก้ฟกบวม แก้คุดทะราด แก้ไข้เนื่องจากตาอักเสบ

งวงตาลโตนดรสหวานเย็น แก้พิษตานทราง ขับพยาธิ์ บำรุงดวงจิตให้ชื่นบาน

แก่นมะทราง รสหวาน แก้คุดทะราด แก้เสมหะและโลหิตกำเดา แก้ไข้สำปะชวน

รากและดอกมะพร้าว รสหวาน แก้ลงท้อง แก้โลหิต แก้อ่อนเพลีย แก้ปากเปื่อย

เปลือกต้นอบเชยญวน รสหวานหอม บำรุงหัวใจ แก้อ่อนเพลีย บำรุงกำลัง บำรุงธาตุ ขับลมผาย ขับผายลม แก้ลมวิงเวียน แก้จุกเสียด

เปลือกอบเชยไทยรสหวานเล็กน้อย บำรุงกำลัง แก้บิด แก้ไข้สันนิบาต

รากและใบอบเชยไทยรสหวานเล็กน้อย แก้ไข้เนื่องจากสตรีคลอดบุตรใหม่ๆ

เถาจิงจ้อแดงหรือจิงจ้อเหลี่ยมรสหวาน แต่ใช้ราก แก้เสมหะและลม ทำอาหารให้งวด แก้ธาตุไฟกล้า แก้ฟกบวม แก้พรรดึก แก้กำเดา โลหิตเสมหะ

รากชะเอมจีน (ชะเอมเทศ) รสหวานชุ่ม ขับเลือดเน่า บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น แก้กำเดา แก้น้ำลายเหนียว แก้เสมหะเป็นพิษ

ผลชะเอมจีน (เทศ) รสหวาน บำรุงกำลัง แก้คอแห้ง ทำใจให้ชุ่มชื่น

รากชะเอมไทยรสหวาน แก้โรคในคอ แก้ลม แก้รัตตะปิตตะโรค

ตานหม่อนรสหวานชุ่มเย็น แก้พิษตานทราง บำรุงเนื้อหนังให้ชุ่มชื่น คุมธาตุขับไส้เดือน (รากดอกใบเป็นยา)

น้ำอ้อยสดและน้ำอ้อยเผากลิ่นหอมรสหวานยิ่ง แก้เสมหะและหืดไอ แก้ไข้สำประชวน

น้ำอ้อยแดง รสหวานขมเล็กน้อย

แก่นอ้อยช้างรสหวานเล็กน้อย ทำให้ชุ่มชื่นในลำคอ แก้เสมหะเหนียว แก้ระหายน้ำ ทำให้ชุ่มชื่นในอก

เง่าสัปปะรดรสหวานเย็น กัดทางปัสสาวะ แก้ขัดปัสสาวะ แก้นิ่ว แก้หนองใน ขับระดูขาว

สรรพคุณยารสเมาเบื่อ

ใบกระโดงแดงรสเมา แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย ระงับประสาท ทำให้นอนหลับ บำรุงจิตใจให้ชุ่มชื่น

ใบกระท่อมรสเบื่อเมา แก้บิดปวดมวน แก้ปวดท้อง แก้ท้องร่วง แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

ใบกระทุ่มขี้หมูรสเฝื่อนขมเมา แก้ท้องร่วง ปวดมวนในท้อง (ใช้แทนกระท่อม)

ใบกระเบากระเบียนรสเบื่อเมา แก้บาดแผลสด

ดอกกระเบากระเบียนรสเบื่อเมา ฆ่าพยาธิ์ กรากเกลื้อน

น้ำมันในเม็ดกระเบากระเบียนรสเบื่อเมา แก้มะเร็ง คุดทะราด โรคเรื้อน กุฏฐัง

เปลือกกระเบากระเบียนรสเบื่อเมา แก้ริดสีดวง

รากกระเบากระเบียนรสเบื่อเมา แก้เสมหะเป็นพิษ

กัญชา รสเมาเบื่อกลิ่นเหม็นเขียว เจริญอาหาร ชูกำลัง แต่ทำให้ใจขลาด

ลูกกรดรสเมาฝาด ขับไส้เดือน แก้เหงือกบวม แก้ปากเปื่อย

น้ำมันจากเมล็ดกฤษณารสเมาเบื่อ แก้โรคเรื้อน แก้โรคผิวหนังทุกชนิด

โกฐกะกลิ้งรสเมาเบื่อ แก้ โรคในปากคอพิการ ขับพยาธิ์ ขับปัสสาวะ แก้พิษงู ตะขาบ แมลงป่อง แก้ลมกระเพื่อมในท้อง แก้คลื่นเหียน แก้ลมพานไส้แก้ริดสีดวงทวาร แก้โลหิตพิการ ทำให้ตัวเย็น แก้ลมคูถทวาร ขับลมในลำไส้ แก้อัมพาตบำรุงประสาท

ใบโกฐกะกลิ้งรสเมาเบื่อ ฆ่าพยาธิ์ (คือหนอนกินตามบาดแผลต่างๆ)

เปลือกรากโกฐกะกลิ้งรสเมาเบื่อ แก้อหิวาตกโรค

ใบกรวยป่ารสเมา แก้พิษกาฬ แก้โรคผิวหนัง แก้ริดสีดวงจมูก

เนื้อไม้ขันทองพยาบาทรสเฝื่อนเมา แก้ลมเป็นพิษ แก้ประดง แก้พิษในกระดูก แก้โรคผิวหนัง ฆ่าพยาธิ์โรคเรื้อน มะเร็ง คุดทะราด กลาก เกลื้อน แก้ลมพิษ แก้กามโรค

เปลือกข่อยรสเบื่อเมา ดับพิษในกระดูกเส้นเอ็น แก้โรคฟัน แก้พยาธิ์ ผิวหนัง ดับพิษทั้งปวง

ต้นซากรสเมาเบื่อ แก้พิษไข้ แก้ไข้เชื่อมซึม

เนื้อไม้ต้นตานขโมยรสเมาเบื่อ แก้พิษตานทราง ขับพยาธิ์ทุกชนิด แก้ทรางลงท้อง

ใบตานขโมยรสเมาเบื่อ แก้โรคทรางขึ้นในปาก

ผลตานขโมยรสเมาเบื่อ แก้ตานขโมย

เปลือกตานขโมยรสเมาเบื่อ แก้บิดมูกเลือด

รากตานขโมยรสเมาเบื่อฝาดเล็กน้อย แก้ท้องร่วง

รากเนื้อไม้ตานดำรสเมาเอียนเค็มเล็กน้อย ขับไส้เดือน ตัวตืด แก้พิษตานทราง แก้ผอมแห้ง ทำให้เกิดความร้อน ละลายไขข้อ

รากทับทิมรสเมา ขับไส้เดือน ขับตัวตืด ขับพยาธิ์

ดอกเปล้าใหญ่ เปล้าน้อย รสเมาเอียน ฆ่าแม่พยาธิ์ทั้งปวง

รากพุมเรียงทั้ง ๒ รสเบื่อชืดขม แก้ไข้เหนือ แก้ไข้สันนิบาต แก้ไข้ร้อนในกระสับกระส่าย

ถ่านไม้แฟบ หรือหูลิงรสเบื่อเมา แก้พิษทั้งปวง แก้ไข้เชื่อมซึม

เนื้อไม้แฟบ หรือหูลิงรสเบื่อเมา แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย แก้ปวดหลังปวดเอว เนื่องจากเป็นกระษัยไตพิการ ขับปัสสาวะ

ลูกมะเกลือรสเมาเอียนขื่นเฝื่อน ขับพยาธิ์ไส้เดือน ตัวตืด เส้นด้าย แก้พิษตานทราง

รากมะเกลือรสเมาขื่น แก้พิษตานทราง แก้อาเจียน แก้ลม

ปุ่มมะค่าทั้ง ๒ รสเมาเบื่อ แก้พยาธิ์ในโรคผิวหนัง แก้ริดสีดวงทวารหนัก (ทำให้หัวริดสีดวงฝ่อ)

รากมะหวาดรสเบื่อเอียน แก้ไข้เพื่อฝีภายใน แก้พิษร้อน ขับพยาธิ์

ยาดำรสเบื่อเหม็นขม ถ่ายพรรดึก ขับน้ำดี ถ่ายพิษไข้ ถ่ายพิษพยาธิ์เส้นด้ายในลำไส้ แก้ฝีฟกบวม ถ่ายลมลงเบื้องสูงให้ลงต่ำ กัดฟอกเสมหะและโลหิต

ยางของต้นรงทองรสเบื่อเอียน ถ่ายแรง ใช้ถ่ายลม ถ่ายน้ำเหลือง ถ่ายเสมหะ ถ่ายพรรดึก ถ่ายโลหิต แก้แผลพุพองน้ำเหลืองเสีย แก้ปวดแผล ถ่ายโรคท้องมานและโลหิตคั่งใน สมาน ลดความดันของโลหิต

เปลือกและต้นรักเทศรสเมา บำรุงกำลัง ขับเหงื่อ (แต่ทำให้อาเจียน) แก้โรคเรื้อน แก้กามโรค แก้บิด แก้ท้องร่วง ปวดข้อเรื้อรัง

เปลือกและรากรักเทศรสเมา แก้โรคผิวหนัง แก้พยาธิ์ลำไส้ แก้ไอ แก้โรคท้องมาน

เนื้อไม้โลกทั้ง ๒ ราเมาเบื่อ แก้โรคผิวหนังผื่นคัน แก้โรคเรื้อน มะเร็ง คุดทะราด แก้น้ำเหลืองเสีย

ใบลำโพงรสเมา แก้พิษฝี แก้ปวด แก้บวม แก้อักเสบ

ดอกลำโพง รสเมาหวานเล็กน้อย แก้หอบหืด

เมล็ดลำโพงรสเมา แก้พิษไข้ ที่ทำให้กระสับกระส่าย (เวลาใช้ต้องทำให้น้ำมันในเมล็ดหมดไป)

น้ำมันจากเมล็ดรสเมาเอียน แก้กลากเกลื้อน หิดเหา

รากลำโพง รสเมาหวานเล็กน้อย แก้พิษกาฬทั้งปวง ดับพิษร้อน แก้พิษฝี แก้ปวด แก้บวม แก้อักเสบ แก้ไข้พิษเชื่อมซึม

สะแกทั้ง ๕ รสเบื่อเมา ขับพยาธิ์และไส้เดือน แก้โรคตานขโมย แก้ฝีตานทราง

รากและเนื้อไม้สะแก รสเบื่อเมา แก้กามโรคเข้าข้อออกดอก หนองใน หรือเป็นบาดแผลในที่ลับ เนื่องจากกามโรค แก้ฝีมะม่วง

เนื้อไม้สะแกแสงรสเมา แก้ริดสีดวงจมูก แก้โรคผิวหนังผื่นคัน เช่น กลาก เกลื้อน เรื้อน พรรนัย น้ำเหลืองเสีย

สลัดไดรสเบื่อเมา ขมเล็กน้อย ถ่ายเสมหะและโลหิต