หมวดยา สมุนไพรรักษาไข้ ตามธาตุฤดู

ว่าด้วยธาตุฤดู

(คัดลอกตามภาษาดั้งเดิม)

          สิทธิ การิยะกล่าวฤดูสี่  คือ  เดือนห้าเดือนหกเดือนเจ็ด  เปนคิมหันตฤดูคือ  เตโช ธาตุและสันตัปปัคคีแลหะโลหิตวิการ  เหตุด้วยกินอาหารแสลงและมักอยาก บ่อย  ๆ  กินได้ไม่มีแรง  บางคราวให้อาเจียร  ให้ขัดอก  ให้เย็นในอก  ให้ แสบใส้จุกเสียด  หน้ามืดตามัว  บางคราวให้ปวดมวน  เท้าสั่นมือสั่น  ให้ เมื่อยทั้งตัว  หายใจย่อมขัดท้อง  ทั้งนี้เพื่อเตโชธาตุ  จึงให้บังเกิดซึ่ง ลมร้ายหกจำพวก  ถ้าจะแก้เอาลูกเอ็น  ๑  ลำพันแดง  ๑  โกฏสอ  ๑  โกฏพุง ปลา  ๑  ดีปลี  ๑  หัวแห้วหมู  ๑  เปลือกโมกมัน  ๑  ลำพันแดง  ๑  โกฏ สอ  ๑  โกฏพุงปลา  ๑ ดีปลี  ๑  หัวแห้งหมู  ๑  เปลือกโมกมัน  ๑  ลูกผักชี รา  ๑  อบเชย  ๑  สะค้าน  ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาคต้มก็ได้ ตำผงละลายน้ำร้อนกินก็ได้  แก้เตโชธาตุพิการหายแล

          เดือน แปดเดือนเก้าเดือนสิบ  เปนวสันตฤดู  วาโยธาตุกำเริบเพราะอาหาร  อันชุ่ม มัน  มักให้เกิดโรคผอมเหลือง  มักครั่นเนื้อครั่นตัว  หายใจไม่สะดวกและให้ ท้องลั่นแดกขึ้นลง  ให้หาวเรอ  ให้วิงเวียนศรีษะ  กินอาหารบ่รู้รส  ให้หู หนักปากเหม็นหวาน  ให้บังเกิดการเลือดออก  จากจมูกและหูและในปาก ทั้งนี้ เพื่อวาโยธาตุกำเริบ  ถ้าจะแก้เอาพริกไทย  ๑  รากแฝกหอม  ๑  หัวเปราะ หอม  ๑  หัวแห้วหมู่  ๑ ดีปลี  ๑  ว่านน้ำ  ๑  ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค  รากกะ เทียมขาวหนักเท่ายาทั้งหลาย  ตำผงเอาน้ำร้อนเปนกระสาย หรือต้มก็ได้  กินแก้วาโยธาตุกำเริบหายแล

          เดือน สิบเอ็ดเดือนสิบสองเดือนอ้าย  เปนฤดูวสันต์  และเหมันต์เจือกันทั้งสอง ฤดู  อาโปธาตุกำเริบและวิการ  ให้บังเกิดโทษสิบสองอย่าง  ให้กระหายน้ำ  และ มักขึ้งโกรธและมีอาการดุจดังเปนบ้า  มักเปนไข้อยากของที่หวานมัน  ให้ขบข้อ กระดูกตีนมือบวม  และให้ไอให้ผอมเหลือง  ขัดทรวงให้ลงท้อง ปวดมวน  กินอาหา มิได้  นอนไม่หลับ  ทั้งนี้ธาตุวิการ  ถ้าจะแก้เอารากเจ็ดมูลเพลิง  ๑  โกฏ สอ  ๑ ดีปรี ๑  ขิงแห้ง  ๑  ผลมะตูมอ่อน  ๑  กกลังกา ๑  ลูกผักชี  ๑ จันทร์ทั้ง  ๒  ดอกพิกุล  ๑  ดอกบุนนาค  ๑ ดอกสารภี  ๑ ดอกบังหลวง ๑  เปลือกสมุลแว้ง ๑  เปลือกโมกมัน  ๑  รากคัดเค้า  ๑  รากขัดมอน  ๑  ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค ต้มสามเอาหนึ่ง  กินแก้อาโบธาตุสิบสองหายแล

          เดือน ยี่เดือนสามเดือนสี่  ฤดูเหมันต์คิมหันต์ฤดูเจือกันทั้งสองอย่าง  ในสาม เดือนนี้ปถวีธาตุให้โทษ  เหตุด้วยนอนผิดเวลา  ให้เกิดโทษสิบสามสถาน  มักให้ ร้อนอยากน้ำ  ให้เสียดซี่โครงสองข้าง  มักให้ซึ้งโกรธดุจดังเปนบ้า  ให้เจ็บ แข้ง และข้อมือ  ให้เจ็บในอก  ปากหวานและท้องลั่น  ทั้งนี้ปถวีธาตุกำเริบ ถ้าจะ แก้ให้เอาใบสะเดา  ๑  เทียนดำ  ๑  พริกไทย  ๑ ดีปลี  ๑  ขิงแห้ง  ๑  โกฏก้านพร้าว  ๑  โกฏสอ  ๑ ชะเอม เทศ  ๑  ตุมกา  ๑  เปลือกตีนเป็ด  ๑  เกลือสินเทา  ๑  ผลมะตูม อ่อน  ๑  ชะเอมไทย  ๑  สมอไทย  ๑  ใบรัก  ๑  บอระเพ็ด  ๑  หัวแห้ว หมู  ๑  ลูกผักชีรา  ๑  ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค  ต้มก็ได้ตำผงละลายน้ำผึ้งกิน ก็ได้  กินแก้ปวดปถวีธาตุให้  โทษหายแล

          จะ กล่าวฤดูหกต่อไป  คือ  เดือนห้าเดือนหกชื่อคิมหันต์ฤดู  ถ้าไข้ในสองเดือน นี้เพื่อกำเดาและดี ให้เกิดโทษหกประการ  ให้เมื่อยตีนมือ  แสบอกและเสียดแทง นอนมิหลับ  มักมวนท้องและเหียนราให้สะอึก  ถ้าจะแก้ให้เอาจันทร์ทั้ง สอง  หัวแห้วหมู  ๑  รากแฝกหอม  ๑  หญ้าตีนนก  ๑  รากหญ้าขัดมอน  ๑ ยาทั้ง นี้เอาเสมอภาคต้มกินแก้ไข้เพื่อกำเดาดีหายแล

          เดือน เจ็ดเดือนแปด  สองเดือนี้คิมหันต์  และวสันต์ฤดู  ถ้าไข้ในสองเดือนนี้เพื่อ กำเดาและโลหิต ให้ปวดมวนในกาย  ให้เกิดโรคในศรีษะ  กินอาหารมิรู้รส  นอนมิ หลัล  ให้ครั่งคร้ายเพ้อพก  โทษทั้งนี้เพื่อโลหิตและกำเดา  ถ้าจะแก้ท่านให้ เอาบอระเพ็ด  ๑  หัวแห้วหมู  ๑  รากผักโหมหิน  ๑ ผลสมอไทย  ๑ รากทนดี  ๑  หญ้าตีนนก  ๑  โกฏก้านพร้าว  ๑  ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค  ตำผง ละลายน้ำเปลือกสมุลแว้ง  ดีปลียาว  ต้มเอาน้ำเปนกระสาย  ให้แทรกดี  กินแก้ ไข้เพื่อกำเดาและโลหิต  ถ้าจะต้มกินก็หายแล

          เดือน เก้าและเดือนสิบเปนวสันต์ฤดู  ถ้าไข้ในสองเดือนนี้ด้วยวาโยธาตุกล้า แข็ง  เกิดโรคเพื่อเสมหะติดทรวงอก  ให้หนักในอก  หายใจให้ขัดท้อง  ให้ บังเกิดโรคต่าง  ๆ  เหตุวาโยและเสมหหะเจือกัน ให้คันตามตัวแสบร้อนเปน พิษ  ถ้าจะแก้ท่านให้เอาใบคนทีสอ  ๗  พริกไทย  ๗  เม็ด  ขิง  ๗  ชิ้น หรือจะทวียาเหล่านี้ให้มากส่วนขึ้นก็ได้ ตำผงละลายน้ำร้อนกินแก้  วสันต์ฤดูหายแล

          เดือน สิบเอ็ดและเดือนสิบสอง  สองเดือนวสันต์เหมันต์เจือกัน  ถ้าใช้เพื่อลมและ เสมหะมูตร์เปนสำคัญ  ให้ร้อนในทรวงอกและในกาย  ให้ฟกบวม  และเจ็บกระดูก สันหลัง  เจ็บคอ  ถ้าจะแก้ท่านให้เอาผลสมอทั้ง  ๓  พริกไทย  ๑  ดี ปรี  ๑  ขิง  ๑  ใคร้เคลือ  ๑ โกฏก้านพร้าว  ๑  มะเกลือ  ๑  ใบสะเดา  ๑  ยาทั้งนี้เสมอภาค  หัวกะ เทียม  เอาเท่ายาทั้งหลาย  ตำผงละลายน้ำร้อนกิน  แก้วาโยธาตุหายแล

          เดือน อ้านและเดือนยี่  สองเดือนนี้เปนเหมันต์ฤดู  อาโปธาตุวิการ  ถ้าไข้เพื่อ เสมหะและกำเดาเลือดเจือปนกันให้บังเกิดโทษต่าง  ๆ  คือ ให้เจ็บสันหลังและบั้นเอวทั้งสองข้าง  และหนักต้นคอปวดศรีษะเหมือนหนึ่ง อย่างไข้ตรีโทษ  ถ้าจะแก้ท่านให้เอาบอระเพ็ด  ๑  หัวแห้ว หมู  ๑  พุมเรียง  ๑ หญ้าตีนนก  ๑ รากมะกรูด  ๑  ขิงแห้ง  ๑  ยาเหล่านี้เอาเสมอภาค  ตำผงบดละลาย น้ำเปลือกเพกา  รากมะแว้งเคลือเปนกระสายกินดับโรคในเหมันต์ฤดูหายแล

          เดือน สามและเดือนสี่  สองเดือนนี้ปถวีธาตุกำเริบ  เกิดโรคด้วยเลือดลมกำเดาและ เศลษม์ข้น  ให้แปรปรวนวิการต่าง  ๆ  คือให้ฟกบวมในหูทั้งสอง  ให้เปนหนอง เหม็นเน่าย่อมไหลออกมาเนือง  ๆ  ถ้าจะแก้ท่านให้เอาลูกกะดอม  ๑  หัว  กะ เทียมขาว  ๑  หัวไพร ๑  ว่านน้ำ  ๑  เทียนเยาวภานี  ๑  ตุมกา  ๑  ว้านร้อนทอง  ๑  เนรภู สี  ๑  สน  ๑  สังกรณี  ๑  ยาเหล่านี้เอาเสมอภาค  ตำผงละลายน้ำขิงกิน ถ้าสะท้านแทรกพริกไทย  ถ้าร้อนละลายหญ้าตีนนก  และจันทร์ทั้งสอง  ต้มเปนก ระสาย  ถ้าจะแก้ดีและเศลษม์  น้ำมะงั่วส้มซ่าเปนกระสาย  กินแก้ปถวีโทษหาย แล  ต้มก็ได้

ฤดูหกจบบริบูรณ์

 

หมวดยาแก้ไข้ต่าง  ๆ

          ๑.  ยาแก้ไข้เพื่อเสมหะ  คือไข้ตั้งแต่เช้าถึงสามโมงจึงสร่างไข้  คือ เสมหะให้โทษ  ให้พึงแก้ด้วยยาขนานนี้  เอาสมอเทศ  ๑  สมอ ไทย ๑  ผลมะขามป้อม  ๑  ใบสะเดา  ๑  ยาเหล่านี้เอาเสมอภาค  เนื้อในราชพฤกษ์สาม ฝัก  ยาดำแทรกพอสมควร  ต้มกินแก้ไข้เพื่อเสมหะในเพลาเช้าหายแล

          ๒.  ขนาน หนึ่งแก้ไข้สี่โมงเช้าจนเที่ยงจึงสร่าง  คือไข้เพื่อโลหิต  ท่านให้แก้ด้วย ยาขนานนี้  เอาผลมะตูมอ่อน ๑  จันทร์ขาว  ๑  หัวแห้วหมู  ๑  ขิงแห้ง  ๑  หญ้าตีนนก  ๑  เปลือก โมกมัน  ๑ ฝักราชพฤกษ์ ๑  ต้มกินแก้ไข้เพื่อโลหิตหายแล

          ๓.  ขนาน หนึ่งแก้ไข้เพื่อกำเดา  คือ ให้เริ่มไข้ตั้งแต่บ่าย  ๑  โมง  จนถึงบ่าย  ๓  โมงจึงสร่าง  เอาผลสมอภิ เภก  ๑  หัวแห้วหมู  ๑  ขิงแห้ง ๑  จันทร์หอม  ๑  จุกโรหิณี  ๑  โกฏพุงปลา  ๑  โกฏจุฬา  ๑ ราก เสนียด  ๑  หญ้าตีบ  ๑  ลูกกะดอม  ๑  ฝักราชพฤกษ์  ๑  ยาทั้งนี้เอาเสมอ ภาค  ต้มกินแก้ไข้บ่าย  ๓ โมงหายแล

          ๔.  ขนาน แก้ไข้บ่าย  ๔  โมงจนถึงเย็นค่ำ  คือไข้เพื่อลม  แก้ด้วยสรรพยาเหล่า นี้  เอาสมอไทย ๑ รากชาพู  ๑ ขิงแห้ง  ๑  ดีปลี  ๑  จุกโรหิณี  ๑  ฝักราชพฤกษ์  ๑  เอาเสมอภาต้มกินแก้ ไข้เพื่อลมหายแล

          ๕.  ขนาน หนึ่งแก้ไข้เพื่อลมและเสมหะ  คือ ไข้วัน  สองวันไข้วัน  เอาหัวแห้วหมู  ๑ ลูกผักชีล้อม ๑ รากแฝกหอม  ๑  รากเสนียด  ๑ บอระเพ็ด  ๑ ผลมะตูมอ่อน  ๑  ประคำดีควาย  จันทร์ขาว ๑ ลูกกะดอม  ๑  ยาเหล่านี้เอาสิ่งละหนึ่งบาท  สมอเทศ  ๑  ลูกมะขามป้อม  ๑ สะค้าน  ๑  เอาสิ่งละสามบาท เนื้อราชพฤกษ์สองบาท ต้มกินแก้ไข้วันหายแล

          ๖.  ขนาน แก้ไข้วันเว้นวัน เพื่อเศลษ์และกำเดา เอาสมอเทศ  ๑  สมอไทย  ๑ ผลมะขามป้อม  ๑ ลูกขี้กา  ๑  ขิงแห้ง  ๑  มะแว้งเคลือ  ๑ บอระเพ็ด  ๑  รากเท้ายายม่อม ๑  จันทร์หอม ๑  ใบมะกา ๑ ดีปลี ๑ ฝักราชพฤกษ์  ๑ ต้มกินแก้ไข้วันเว้นวันหายแล

          ๗.  ขนาน หนึ่ง  ขิงแห้ง  ๑  ใบสะเดา  ๑  หญ้าตีนนก  ๑  กรุงเขมา ๑ รากแฝก  หอม   ๑  รากเสนียด  ๑  ฝักราชพฤกษ์  ๑  เอาเสมอภาค  ต้มกินแก้ไข้ วันเว้นวันหายแล

          ๘.  ขนาน หนึ่งแก้ไข้ร้อนกระวนกระวาย  และให้พูดพร่ำเพรื่อผิดถูกและอาเจียนลม เปล่า  ๆ  เบื่อเหม็นอาหาร  เอาผลสมอทั้งสาม  จันทร์ทั้งสอง  ก้าน สะเดา  ๑  หญ้าตีนปิ่นตอ  ๑  หญ้าเกล็ดหอย  ๑ บอระเพ็ด  ๑  ผลกะดอม  ๑  เอา เสมอภาคต้มกินแก้ไข้เหมือนอย่างกล่าวแล้วหายแล

          ๙.  ขนาน หนึ่งแก้ไข้และเจริญอาหาร  เอาจันทร์ทั้งสอง  กรุงเขมา  ๑ ดอกพิกุน  ๑ ดอก  สารภี  ๑ ย่านพาโหม  ๑  คนที่สอ  ๑  แฝกหอม  ๑  เอาสิ่งละ  ๑  บาทกันชาพอประมาณ  บด ละเอียดเคล้ากับข้าวสุก  ติดเข้าที่ในพรกใหม่ย่างถ่านไฟให้เกรียมแล้วใส่ลง ไปในหม้อต้มกินแก้ไข้ร้อนเย็นแล้วเจริญอาหารอย่างวิเศษแล

          ๑๐.  ขนาน หนึ่งแก้ไข้กลางคืน เอาลิเพาทั้งสอง  รากขอบชะนางทั้ง ๒  ตาไม้ไผ่สีสุก  ๑  ยาเหล่านี้เอาเสมอภาค แก้ไข้กลางคืนหายแล

          ๑๑.  ขนาน หนึ่งแก้ไข้ร้อนกระวนกระวาย  ให้อยากน้ำและปวดศรีษะ เมื่อยขัดและบางคราวสท้านหนาว  เหม็นเบื่ออาหาร เอาคนทา  ๑  น้ำนอง  ๑  เข็มทั้ง  ๒  จันทร์ขาว ๑  ขี้เหล็กทั้ง  ๕ ก้านสะเดาะ ๓๓  ก้าน  ผลกะดอม ๑ บอระเพ็ด  ๑  แห้วหมู  ๑  เอาส่วนเสมอกัน ต้นกินหายแล

          ๑๒.  อีก ขนานหนึ่งเอาหัวปลง  ๑  หัวเว้า  ๑ หัวหวายลิง  ๑ หัวหญ้าครุน  ๑  รากหญ้าคา    ๑ แห้วหมู  ๑  จันทร์ทั้ง  ๒ ชะลูด  ๑  รากแฝกหอม  ๑  ก้านสะเดา  ๑  บอระเพ็ด  ๑  หญ้าหนวดนาค  ๑ หัวคล้า  ๑  เกษรบัวหลวง  ๑ ดอกพิกุล  ๑ ดอกบุณนาค  ๑  ดอกสาระภี  ๑ รากมะแว้งทั้ง  ๒  เอาส่วนละเท่า  ๆ  กัน  ต้มกินแก้ไข้ร้อนกระวน กระวาย  และอยากน้ำปวดหัวตัวร้อน  กินได้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่หายแล

          ๑๓.  ยา แก้ไข้ยอกเสียดแทงตามข้างโครงทั้ง  ๒  และให้พลิกไหวตัวไม่ได้และทุรนทุราย ดังจะขาดใจตาย  ให้ขัดอกขัดใจ  เอายาขนานนี้แก้  เอาคนทา ๑  น้ำนอง  ๑ จันทร์ทั้ง  ๒  หมวดคุน  ๑  รากชีงชี  ๑ รากมะกรูด  ๑ รากมะนาว  ๑ มะปรางหวาน  ๑  หัวปลง ๑  หัวเว้า  ๑ หัวคร่า  ๑ รากหญ้าคา  ๑ รากกุนหยีดอกขาว  ๑  รากไม้เท้ายายม่อม  ๑  รากย่านนาง  ๑  เกษรบัง หลวง  ๑  ดอกสาระภี  ๑  ดอกพิกุล  ๑  ดอกบุนนาค  ๑ เถาวัลย์เปรียง ๑ ผลสมอทั้ง  ๓  ยาทั้งหลายนี้เอาหนักสิ่งละ  ๑ บาท  เถามะระ ๒ บาท  เนื้อในราชพฤกษ์  ๓  ฝัก  ใบมะกา  ๑  กำมือ  ต้มกินแล

          ๑๔.  อีก ขนานหนึ่ง  ยาต้มแก้ไข้เชื่อมซึมคลั่งไคล้และเพ้อพก พูดเจรจาพร่ำเพรื่อต่าง ๆ  เอาหัวตะไคร้แกง  ๑  รากตานหมอน  ๑  รากทิ้งทวด  ๑  จันทร์ทั้ง  ๒  ราก ขี้กาทั้ง  ๒  แก่นประดู่หอม  ๑ กฤษณา  ๑ กะลำพัก  ๑  โกฏสอ  ๑  โกฏเขมา  ๑   โกฏก้านพร้าว  ๑  โกฏพุงปลา  ๑ รากคนทีสอ  ๑ ยาทั้งนี้เอาส่วนเสมอภาคต้มกิน

          ๑๕.  ขนาน หนึ่งต้มแก้ไข้เอาเปลือกตีนเป็ด  ๑  หัวแห้วหมู  ๑  รากหงแดง  ๑ รากหญ้าพันงูแดง ๑  หญ้าเกล็ดหอย  ๑ ต้มสามเอา  ๑  กินแก้ไข้ให้รากเปนโลหิต  และลิ้นกระด้างคางแข็ง  แก้อยากน้ำ และหายใจขัดอก  ให้หนาวสะท้านปวดหัว และปากฝาดขมกินอาหารไม่รู้รส  ต้มยานี้กินแล  ถ้าไม่ฟังต้มขนานหนึ่งต่อไป เอารากอังราบ  ๑ เกษรสัตตบุษย์  ๑  เกษรบัวหลวง  ๑  หญ้าตีนนก  ๑  เปลือกโมกมัน  ๑  ต้มสาม เอาหนึ่ง เมื่อกินแทรกน้ำผึ้ง  ขัณทสกร  กินหายแล

          ๑๖.  ขนาน หนึ่งแก้ไข้เบื่ออาหาร เอาแก่นจวง  ๑  ผักชีล้อม  ๑  ผักชีรา  ๑  แห้วหมู  ๑  เอาส่วนเท่า  ๆ กัน ต้มกินแก้เบื่ออาหารแล

          ๑๗.  ขนาน หนึ่งแก้ไข้เบื่ออาหาร  เอาพริกไทย  ๑ ดีปลี ๑  ขิงแห้ง  ๑ แห้วหมู  ๑  รากหวายชม ๑  โคกกะออม ๑ รากชาพลู  ๑  เอาสิ่งละเท่า  ๆ กัน  เอากันชากิ่งของยา  ต้มกินแก้เบื่ออาหารแล  ถ้าไข้ให้สันหลังและเย็น ทั้งตัว  เอาใบหงแดง  ๑  ใบยอบ้าน ๑  หัวขิง ๑  แป้งเหล้า  ๑  ต้มให้พลุ่งประคบฝ่ามือเท้าสันหลังหาย

          ๑๘.  ขนาน หนึ่งเอารากมะกล่ำเคลือ ๑ รากปีบ  ๑  รากตีนเป็ด  ๑  แห้วหมู  ๑ รากผักเสื้อนผี ๑ ลูกกะดอม  ๑  รากพุมเรียง  ๑ รากหิ้งหาย  ๑  บอระเพ็ด  ๑  เอาเสมอภาค  ต้มกินแก้ไข้เพื่อดีเลือดดี พลุ่ง และบ้าคลั่งพูดละเมอเพ้อพกหาสมปฤดี  มิได้กระวนกระวายต่าง  ๆ  หายแล

          ๑๙.  ยา ต้มแก้ไข้เพื่อลมและเลือดดี มีอาการเหมือนผีเข้า  และหมอสมมุติว่าผีเข้า  หรือเพศคุณเพราะหมอชำนาญในทาง นับถือผี  ตามแพทย์ที่ท่านชำชองในทางศึกษากล่าวว่าเพื่อเลือดเพื่อลมและดีทำ พิษ จึงท่านให้ต้มยาขนานนี้กิน  เอาใบมะนาว  ๑๐๘ ลงพระปิติ  หัวข่าใหญ่  ๓๒  แว่น  ลงทะวัตตสาการ ๓๒  ขมิ้นอ้อย  ๕ แว่น  ลงพระเจ้า  ๔  พระองค์  บอระเพ็ด  ๗  องค์คุลีลงสัตโพชฌงค์  ฝักส้ม ปอย ๗  ฝัก  ลงพระอภิธรรมเจ็ดคัมภีร์  ลูกมะกรูด  ๔ ซีก  ลงนะมะพะทะ  ใบมะกา  ๑๐๘  ลงติสิงเห ราชพฤกษ์  ๗  ฝักเอาแต่เนื้อ ใน  ว่านกีบแรด ๑  ว่านร่อนทอง  ๑  แก่นแสมสาร  ๑  จันทร์ทั้ง  ๒  ตาไม้ไผ่ผีสุก  ๑  ก้าน สะเดา  ๓๒  ก้าน  โคกออม  ๑  แก่นสน  ๑  แก่นสัก  ๑  ดอกบัวหลวง  ๑ ลำพันแดง ๑ ดอกพิกุล  ๑ ดอกบุนนาค  ๑ ดอกสารภี  ๑  ยาดำ  ๑ ยาเหล่านี้เอาสิ่งละ  ๒ บาท  หรือผ่อนเอากึ่งส่วนก็ได้  สุดแล้วแต่ความไข้มากหรือน้อย  ต้มกินแก้ ไข้เรื้อรัง  และไข้สันนิบาตด้วยแล

          ๒๐.  ขนาน หนึ่งเอาใบมะนาว  ๑๐๘  ใบ  ก้านสะเดา  ๓๓  ก้าน ลูกสมอไทย ๓๑  ลูก  ฝักราชพฤกษ์  ๓  ฝัก  แก่นขี้เหล็ก  เถาวัลลิ์เปรียง ใบมะกา  สิ่งละ  ๔ บาทต้มตามวิธีกินแก้ไข้จับสั่นหายแล

          ๒๑.  ขนาน หนึ่งเอาใบมะนาว  ๑๐๘  ใบ ข่า  ๓๓  ชิ้น  ตาไม้ไผ่สีสุก  ๗ ตา  ฝักส้มปอย  ๗ ฝัก ฝักราชพฤกษ์  ๗ ฝัก  ขมิ้นอ้อยหนึ่งหัว  ผลมะกรูดผลใหญ่  ๑  ผล  จันทร์ขาว  ๑ เกษรบัวหลวง  ๑  ว่านกีบแรด  ๑  ว่านร่อนทอง  ๑  เอาสิ่งละ  ๑  บาท  ยา ดำ  ๓ บาท  ต้มตามวิธีกินแก้  ไข้จับหายดีนัก สะท้านร้อนเย็นดีนักแล

          ๒๒.  ขนาน หนึ่ง  แก้ไข้เหนือไข้รากสาต  ท่านให้เอาจันทร์ทั้งสอง  รากมะนาว  ๑  ราก หมาก  ๑ รากโหนด  ๑ รากตะไคร้หางนาค  ๑  รากฝักข้าว ๑  รากชะมดต้น  ๑  รากขนุนทอง  ๑  รากสันพร้านางแอ  ๑  รากพุงดอ  ๑  ราก ย่านนาง  ๑  รากค้าง  ๑  รากชะนูดพระ  ๑  รากเถามวกแดง  ๑  หัวคร่า  ๑ เอา สิ่งละ  ๔  บาท  ต้มตามวิธีกินแก้ไข้เหนือไข้รากสาต ถ้ามิฟังแทรกสน  ๑  สักขี  ๑  อบเชย  ๑  น้ำตะไคร้  ๑  ถ้ายังมิฟังแทรกราก สำโรง  ๑  รากงิ้ว  ๑  ต้มกินแก้ไข้พิษดีนัก

          ๒๓.  ขนาน หนึ่งเอารากพุงดอ  ๑ รากเท้ายายหม่อม  ๑  กะดอมทั้ง  ๕  เจ็ดมูลเพลิง  ๑  เอาสิ่งละ  ๑ บาท  ขี้เหล็กทั้ง  ๕  ใบมะกรูด  ๑  มะนาว  ๑  ใบส้มซ่า  ๑ ใบส้มมะขาม  ๑ ใบส้มปอย  ๑  รากทนดี  ๑  หัวแห้วหมู  ๑  เอาสิ่งละ  ๒ บาท  ต้มกินแก้ไข้รากสาต  ไข้สันนิบาต  ไข้อีดำอีแดง  ประกายดาษ  ประกาย เพลิง  มหานิล  มหาเมฆ  ดาวเรือง  ปานดำ  หงษ์ระทด  ละอองไฟฟ้า สายฟ้าฟาด  จันทร์สูต  แสงอาทิตย์  สังวาลพระอินทร์  แสงสิงคลี  แก้เลือดตี ขึ้นลูกตายในท้อง  แทรกดีงูกินหายดีนัก ยานี้ชื่อสิบสองสมุทร์

          ๒๔.  ขนาน หนึ่งรากพุมเรียงทั้ง  ๒  รากทองหลางทั้ง  ๒  รากย่านนาง  ๑  รากชิง ชี  ๑  รากสลอดน้ำ  ๑  ยาข้าวเย็น  ๑  หัวคร่า  ๑  เอาสิ่งละ  ๘  บาท  ต้ม กินแก้ไข้ป่า  แก้ไข้เหนือแทรกรากต่อใส้  แก้สท้านร้อนสท้านหนาวแทรกราก มะอึก  รากเอื้องช้าง  แกล้งท้องแทรกขมิ้นอ้อย  แก้ไอแทรกมะแว้งทั้ง  ๒ แก้หิวอิดโรยแทรกกำลังวัวเถลิงกินแก้ ไข้ป่าทั้ง  ๕  ประการ หายดีนักแลท่านเอย

          ๒๕.  ขนาน หนึ่งรากพุมเรียงทั้ง  ๒  รากชิงชี  ๑  รากไม้เท้ายายหม่อม  ๑  รากย่าน นาง  ๑ รากคนทา ๑  รากมะเดื่อชุมพร ๑ รากฟักข้าว  ๑ รากหวายขม  ๑  รากโหนด  ๑  รากมะพร้าว  ๑  รากหมาก ๑  หัวคร่า ๑ รากข้าวเย็น  ๑ ลูกกะดอม  ๑  รา เอาสิ่งละ  ๔  บาท  ต้มตามวิธีกินแก้ไข้ป่า  แก้สรรพไข้ทั้งปวงดีนักแล

          ๒๖.  ขนาน หนึ่งจันทร์ทั้ง  ๒  สมอทั้ง  ๓  ดอกบัวน้ำทั้ง  ๕ ดอกบัวหลวง  ๑  ดอกสารภี ๑ ดอกพิกุล  ๑  ดอกบุนนาค  ๑  รากเล็บมือนาง ๑ รากชิงชี ๑   รากไม้เท้ายายหม่อม  ๑ เอาสิ่งละ  ๑ บาท น้ำประสานทอง  ๑  สลึง  ก้านสะเดา  ๓๓  ก้าน ฝักราชพฤกษ์   ๓  ฝัก  ต้มตามวิธีแก้ไข้พิษ  ไข้จับเชื่อมมัว แก้พิษอาจมเน่าดีนักแล

          ๒๗.  ขนาน หนึ่งแก้  แก่นแสมทะเล  ๑  แก่นขี้เหล็ก  ๑ แก่นสัก  ๑  สะค้าน ๑  ขมิ้นอ้อย  ๑ โคกกะออม ๑ ลูกฝ้าย  ๑ มะกรูดลูกหนึ่งผ่าเจ็ดซีก  เอาเสมอภาคต้มกินแก้ไข้รากสาต  ไข้สันนิบาต ไข้จับสั่นเรื้อรัง  หายดีนัก